-A
+A

Francja


Archiwum Instytutu Literackiego "Kultura" w Maisons Laffitte
91, rue de Poissy
Le Mesnil-le-Roi
78600 Maisons-Laffitte


Utworzenie i krótka historia:

W 1946 r. w Rzymie Jerzy Giedroyc założył dom wydawniczy Instytut Literacki (Casa Editrice Lettere). Instytucja powstała dzięki  pomocy członków 2 Korpusu  Armii Polskiej, a przede wszystkim szefa sztabu, generała Kazimierza Wiśniowskiego oraz dzięki pożyczce z funduszu społecznego żołnierzy. W czerwcu 1947 r. ukazał się pierwszy numer czasopisma “Kultura”.  W tym samym roku Instytut Literacki zmienił swoją siedzibę i przeniósł się z Włoch do Maisons Laffitte pod Paryżem. Jesienią tego roku ukazał się kolejny numer “Kultury”, która wydawana była odtąd jako miesięcznik. W skład zespołu redakcyjnego, obok założyciela Instytut J. Giedroycia, weszli Zofia i Zygmunt Hertzowie oraz Józef Czapski. W kolejnych latach uruchomiono serię Biblioteka Kultury, w ramach której wydawano dzieła z literatury polskiej oraz czasopismo adresowane głównie do historyków pt. “Zeszyty Historyczne”. Instytut przez wiele lat po II wojnie światowej pełnił rolę niezależnego ośrodka polskiej kultury. Dawał on możliwość swobodnej działalności i wypowiadania się wielu wybitnym polskim naukowcom, literatom i artystom w latach cenzury komunistycznej w kraju. Rezultatem wieloletniej działalności Instytutu było zgromadzenie wielu ważnych dla polskiej kultury dokumentów i materiałów.  W 2000 r. zmarł założyciel Instytutu Jerzy Giedroyc. Obecnie opiekę nad instytucją sprawuje jego brat, Henryk Giedroyc.

 
Charakterystyka zbiorów:
Materiały przechowywane w Archiwum Instytutu zostały wytworzone w czasie jego działalności od 1946 r. do dnia dzisiejszego. Według wstępnego rozpoznania, przeprowadzonego w 2008 r. przez doświadczonego archiwistę całość zbiorów archiwalnych liczy ogółem ok. 163 metry bieżące,  w tym:
•    korespondencja J. Giedroycia z licznymi współpracownikami, przyjaciółmi i znajomymi oraz przedstawicielami polityki, kultury, nauki z kraju i emigracji
•    materiały edytorskie (głównie maszynopisy artykułów składanych do druku w "Kulturze" oraz "Zeszytach Historycznych")
•    materiały historyczne i warsztatowe
•    materiały powierzone, spuścizny i depozyty
•    materiały administracyjne i dokumentacja finansowo-księgowa
Na zasób archiwalny składa się ponadto kilka tysięcy fotografii, nagrań, taśm magnetofonowych i kaset video, zbiory gazet i wycinków prasowych. Ta część zbiorów dokumentuje wiele wydarzeń politycznych i z historii najnowszej Polski, w tym działania opozycji politycznej, ruch NSZZ "Solidarność" oraz inne przejawy oporu wobec władzy komunistycznej w Polsce. Zbiór fotografii obejmuje m. in. zdjęcia zgromadzone przez Referat Fotograficzny Oddziału Propagandy i Kultury Armii Polskiej na Wschodzie i dokumentuje losy żołnierzy II Korpusu we Włoszech.

Współpraca z NDAP:
Współpraca z NDAP została nawiązana w 2007 r., kiedy to delegowano po raz pierwszy na 2-tygodniowy wyjazd archiwistę do przeprowadzenia wstępnego rozpoznania stanu zachowania zbiorów. Efektem tego pobytu był raport przygotowany po przejrzeniu zachowanych materiałów i wstępnej ocenie ich kondycji fizycznej. Kolejny wyjazd na okres 1 miesiąca odbył się w lipcu 2008 r. i w jego trakcie przeprowadzono dokładniejszą analizę zawartości Archiwum.  W wyniku tego oszacowano rozmiar i stan fizyczny poszczególnych grup rzeczowych akt, z których składa się zasób Instytutu, sporządzono kolejny, bardziej szczegółowy raport oraz załączono do niego sporządzoną na miejscu dokumentację fotograficzną, która obrazowała układ archiwaliów   w niektórych pomieszczeniach oraz stan zachowania niektórych dokumentów, wymagających pilnych zabiegów konserwatorskich.
W listopadzie 2008 r. doszło do podpisania Listu intencyjnego między Instytutem Literackim „Kultura” a Naczelnym Dyrektorem Archiwów Państwowych oraz Biblioteką Narodową w Warszawie, w którym strony wyrażały wolę podjęcia dalszej współpracy w celu ratowania zbiorów archiwalnych, zgromadzonych w Maisons Laffitte. W oparciu o tę deklarację w maju 2009 r. wymienione powyżej instytucje podpisały umowę o dalszej współpracy.
W marcu 2009 r. zorganizowano 2-tygodniowy pobyt archiwisty i konserwatora, którzy dokonali całościowego przeglądu materiałów archiwalnych pod kątem stanu ich fizycznego zachowania i przygotowali ekspertyzę konserwatorską.

Plan dalszych prac:
Od 1 sierpnia 2009 r. zaplanowano rozpoczęcie prac porządkowo-ewidencyjnych w Maisons  Laffitte. Przygotowano hramonogram prac do końca 2009 r., który przewiduje 1 lub 2-miesięczne wyjazdy w grupach 4-osobowych (2 bibliotekarzy i 2 archiwistów). W pierwszym etapie prac zostaną rozpoznane i zewidencjonowane tzw. teki redakcyjne oraz materiały odrzucone przez redaktorów. Wyniki prac będą na bieżąco rejestrowane w bazie danych MAK, stosowanej  w Bibliotece Narodowej. Cząstkowe bazy danych zostaną scalone w jedną centralną bazę, administrowaną przez Bibliotekę Narodową. Członkowie zespołu archiwalnego zostali przeszkoleni w zakresie standardu opisu MARC21 oraz z obsługi bazy w lipcu 2009 r. przed planowanym wyjazdem pierwszej grupy.
Dalsze etapy prac zostały określone w załączniku do wyżej wymienionej umowy. Okres realizacji projektu został przewidziany na lata 2009-2013. W tym czasie winno nastapić całościowe opracowanie zgromadzonych przez Instytut Literacki materiałów archiwalnych. Efektem tych prac ma być baza danych z opisem wszystkich materiałów oraz przygotowanie do druku Inwentarza archiwalnego. Uporządkowane zbiory zostaną przepakowane do bezkwasowych pudeł i umieszczone w przygotowanych do tego pomieszczeniach archiwalnych. W końcowym etapie prac dokonany zostanie ponowny przegląd konserwatorski i opracowany szczegółowy plan dalszej konserwacji zbiorów.

 

 

Archiwum OO. Pallotynów w Paryżu
25, rue Surcouf
75007 Paris


Utworzenie i krótka historia:

Początki Archiwum zgromadzonego w siedzibie oo. Pallotynów w Paryżu wiążą się z powołaniem do życia w latach 70-tych Centrum Dialogu (Centre du Dialouge) oraz związanego z nim wydawnictwa „Editions du Dialouge”. Inicjatorem obu tych przedsięwzięć był członek zgromadzenia, ks. Józef Sadzik. Powołany przez niego w 1973 r. ośrodek miał charakter odczytowo-dyskusyjny. W krótkim okresie czasu stał się on jednym z najważniejszych miejsc polskiego życia intelektualnego i religijnego w Paryżu. W spotkaniach brali udział głównie Polacy z kraju i emigracji, niezależnie od orientacji politycznej i głoszonych poglądów. Organizowano je z udziałem czołowych postaci kultury, nauki i życia religijnego. Referaty wygłaszały wybitne osobowości Kościoła polskiego, m.in. Kardynał Karol Wojtyła, Prymas Józef Glemp, Kardynał Franciszek Macharski, arcybiskup Ignacy Tokarczuk, ks. prof. Janusz Pasierb. Wieczory autorskie mieli znakomici pisarze (m. in. Czesław Miłosz, Zbigniew Herbert, Miron Białoszewski, Aleksander Mrożek, Włodzimierz Odojewski), reżyserzy (Andrzej Wajda, Krzysztof Zanussi), aktorzy (Andrzej Seweryn, Halina Mikołajska, Maja Komorowska, Wojciech Pszoniak, Zbigniew Zapasiewicz). Prelegentami byli także znani politycy opozycji demokratycznej w kraju, m.in. Lech Wałęsa, Adam Michnik, Tadeusz Mazowiecki. Niemal każde ze spotkań było rejestrowane na taśmach magnetofonowych, niektóre wystąpienia utrwalono tez na fotografiach lub diapozytywach.

Charakterystyka zbiorów:
Główną część zasobu archiwalnego stanowi fonoteka Centrum Dialogu, przechowywana w bibliotece zakonnej oo. Pallotynów. Ogółem archiwum dźwiękowe składa się z 366 kaset i 53 szpul, na których zarejestrowano ok. 400 nagrań. Obejmuje ono okres od 1972 do 2006 r. Razem z fonoteką przechowywany jest zbiór ok. 1400 fotografii oraz ok. 100 diapozytywów. Wymieniony zasób ma ogromną wartość historyczną dla dokumentowania dziejów opozycji oraz roli środowisk emigracyjnych w najnowszej historii Polski.

Współpraca z NDAP:
Pierwsze kontakty z NDAP nawiązane zostały w 2006 r. Odbył się wówczas krótki wyjazd rozpoznawczy do ośrodka oo. Pallotynów w Paryżu. Dzięki pośrednictwu MKiDN oraz wsparciu finansowemu,  w lipcu 2008 r. zorganizowano drugi wyjazd, specjalisty od zbiorów audio-wizualnych. Delegowany przez NDAP archiwista przeprowadził rozpoznanie całości zachowanych zbiorów, w wyniku czego powstał szczegółowy raport oraz robocze spisy nagrań przechowywanych w ośrodku "Centrum Dialogu", jak też ogólny spis fotografii i diapozytywów. Przeprowadzono też rozpoznanie techniczne dotyczące nośników zapisu, ich stanu fizycznego i możliwości wykonania kopii. W czerwcu 2009 r. zbiór nagrań został wypożyczony do kraju w celu ich digitalizacji i poddania niezbędnym zabiegom zabezpieczającym.

Plan dalszych prac:
Po przewiezieniu nagrań przygotowany został harmonogram dalszych prac, obejmujący wykonanie cyfrowych kopii nagrań, a w dalszym etapie ich opracowanie. Po zakończeniu prac digitalizacyjnych, planowanych na kilka miesięcy, oryginały nagrań wraz z kopią zabezpieczającą zostaną zwrócone OO. Pallotynom w Paryżu.

 

Polska Misja Katolicka we Francji
263 bis rue St. Honoré
75001 Paris
FRANCJA
Tel. + 33 1 55 35 32 32
Fax: +33 1 42 96 19 89
e-mail : Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.



Utworzenie i krótka historia:
Projekt utworzenia polskiej misji katolickiej we Francji zrodził się w środowisku tzw. Wielkiej Emigracji po powstaniu listopadowym. Jego inicjatorami byli Piotr Semenenko, Hieronim Kajsiewicz i Aleksander Jełowicki, którzy po studiach teologicznych w Rzymie i przyjęciu święceń kapłańskich powrócili do Paryża, by zająć się polskimi emigrantami. W wyniku ich działań oraz wsparcia ze strony Adama Mickiewicza 17 lutego 1836 r. została założona Polska Misja Katolicka z siedzibą przy Notre Dame de Champs w Paryżu. Jej celem było zapewnienie opieki duszpasterskiej emigrantom, udzielanie im wsparcia w dziedzinie edukacji, a także pomoc materialna dla najuboższych. W 1844 r. Misja przeprowadziła się do budynku przy kościele pw. Wniebowzięcia Matki Bożej przy ulicy Saint-Honore 263 i tam ma swoją siedzibę do dnia dzisiejszego. Arcybiskup Paryża Denys Affre przekazał Polskiej Misji bezpłatnie w użytkowanie kościół, należący dotychczas do parafii francuskiej św. Magdaleny. W ten sposób rozpoczął swoją działalność tzw. Kościół polski, a pierwszym rektorem kościoła i Misji Polskiej został ks. Aleksander Jełowicki. Po nim funkcję tę pełniło 11 osób, obecnym rektorem od 1985 r. jest ks. Stanisław Jeż.


W trakcie swoich dziejów Misja i jej rektorzy uczestniczyli w ważnych wydarzeniach z historii Francji i Paryża. W 1874 r. PMK zapoczątkowała zwyczaj organizowania narodowych pielgrzymek Polaków do Lourdes, który utrzymał się do dnia dzisiejszego. W czasie pierwszej wojny światowej księża z polskiej misji pełnili opiekę duszpasterską nad żołnierzami polskimi oraz współpracowali z Polskim Komitetem Narodowym, który powstał w Paryżu 4 czerwca 1917 r. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę w 1918 r. zamiast emigrantów politycznych zaczęła napływać do Francji emigracja zarobkowa. Dla niej powstawały nowe ośrodki misyjne, a ich liczba szybko rosła. W 1922 r. Rektor Polskiej Misji Katolickiej w Paryżu  został Rektorem Polskiej Misji Katolickiej we Francji, a kardynał August Hlond, prymas Polski powierzył mu koordynację duszpasterstwa dla emigrantów polskich w całej Francji. Do 1939 r. liczba misji na terenie Francji wzrosła do 100 placówek, dokonano ich reorganizacji terytorialnej i podzielono na 6 dekanatów.


W latach drugiej wojny światowej działalność Misji została osłabiona wskutek deportacji do obozów koncentracyjnych części księży. Rektor Misji, Franciszek Cegiełka znalazł się w obozie w Dachau, do obozów zesłano też 19 innych księży, czterech trafiło do obozów jenieckich, trzech zostało rozstrzelanych we Francji, kilku zaangażowało się w ruch oporu, pięciu zostało kapelanami wojsk polskich we Francji.


Ożywienie działalności misji oraz rozwój struktur terytorialnych nastąpiło po zakończeniu wojny. Kardynał August Hlond, który w 1940 r. został internowany we Francji, a następnie deportowany do Niemiec, po zakończeniu działań wojennych powrócił do Paryża i w 1945 r. otworzył Polskie Seminarium Duchowne. 17 września 1973 r. powstało z kolei Stowarzyszenie „Concorde” – Przyjaciele Polskiej Misji Katolickiej, którego celem było wspieranie działalności prowadzonej przez Misję. W okresie stanu wojennego Polska Misja Katolicka włączyła się w organizowanie pomocy humanitarnej dla Polski. W 1992 r. w Vaudricourt odbyła się założycielska sesja Polskiej Rady Duszpasterskiej Zachodniej Europy. W spotkaniu wzięły udział reprezentanci Polskich Misji Katolickich oraz polskich katolickich organizacji społecznych z Danii, krajów Beneluksu, Francji, Hiszpanii, Niemiec, Szwecji i Wielkiej Brytanii. Od 1988 r. nawiązano ściślejsze współdziałanie między episkopatem francuskim i polskim. W wyniku tego w dniu 29 czerwca 1993 r. doszło do podpisania Statutów Polskiej Misji Katolickiej na terenie Francji, które mówiły o zacieśnieniu współpracy obydwu stron w dziedzinie opieki nad polskimi emigrantami we Francji. Efektem współpracy polsko-francuskiej było też powstanie Fundacji im. Jana Pawła II z siedzibą w Instytucie św. Kazimierza w Vaudricourt, która ma na celu wspieranie Polonii francuskiej.

Charakterystyka zbiorów:
Archiwum Polskiej Misji Katolickiej mieści się na terenie jej siedziby w La Ferte sous Jouarre. Ogółem liczy ok. 70 m.b. akt i ponad 3100 jednostek archiwalnych. Składa się na nie dokumentacja wytworzono w toku wieloletniej działalności Misji, jak też akta wielu, funkcjonujących na emigracji stowarzyszeń i organizacji polskich o charakterze społecznym, oświatowym, kombatanckim. Wśród zachowanych materiałów znajduje się dokumentacja m. in. takich organizacji jak: Polski Związek Inwalidów Wojennych we Francji, Stowarzyszenie Dobroczynności im. św. Stanisława Kostki, Zjednoczenie Polskiego Uchodźstwa Wojennego we Francji, Związek Rezerwistów i byłych Wojskowych Polskich we Francji, Skarb Narodowy we Francji, Stowarzyszenie Polskich Kombatantów, Związek Harcerstwa Polskiego we Francji, Komitet Pomocy Polakom we Francji, Stowarzyszenie Architektów Polskich we Francji i wiele innych.
Jako depozyt przechowywana jest w archiwum Misji niezwykle interesująca korespondencja adresowana do Prymasa Kard. Józefa Glempa, zawierająca protesty przeciwko wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce.

Współpraca z NDAP:
Współpraca Misji z NDAP rozpoczęła się w 2008 r. Na okres 3 miesięcy skierowana została do prac archiwalnych dwójka archiwistów z kraju. Ich działalność rozpoczęła się od ogólnego rozpoznania warunków przechowywania akt oraz ich zawartości. Mimo lokalizacji pomieszczenia archiwalnego w piwnicy budynku, jego stan oceniony został jako zadawalający i zapewniający właściwą dla przechowywania archiwaliów temperaturę oraz wilgotność powietrza.
Prace archiwalne rozpoczęto od wydzielenia zespołów archiwalnych i odłączenia właściwych akt Misji od materiałów po innych organizacjach. Pomocą w tych pracach służył rzeczowy wykaz akt, funkcjonujący od wielu lat w Misji. Akta zespołu Polskiej Misji Katolickiej w znacznym stopniu zostały zinwentaryzowane w latach poprzednich przez miejscowego archiwistę, odpowiedzialnego za  zbiory. W związku z tym, osoby delegowane przez NDAP skupiły się na pozostałych materiałach, tworząc ewidencje do już istniejących zespołów akt oraz wydzielając z rozsypu nowe zespoły archiwalne. Wyniki prac były na bieżąco wprowadzane do baz danych SEZAM (ewidencja zespołów archiwalnych) oraz IZA (elektroniczny inwentarz zespołu). Wydzielono łącznie 35 zespołów archiwalnych, przygotowano ich ewidencję oraz robocze inwentarze do części z nich. Zaktualizowano ponadto stosowany w Misji w latach 50-tych XX w. rzeczowy wykaz akt, dodając nowe hasła klasyfikacyjne.

Plan dalszych prac:
Dalsze prace winny zmierzać przede wszystkim do zakończenia prac inwentaryzacyjnych w archiwum Misji. Za jedno z najważniejszych zadań uznano dokończenie porządkowania akt samej Misji (opracowanie części akt nie posiadających ewidencji), nadanie jednostkom ostatecznych sygnatur oraz przygotowanie pełnego inwentarza w bazie danych IZA. Istnieje też potrzeba przygotowania jednolitego rzeczowego wykazu akt dla kancelarii PMK. Do uporządkowania pozostaje depozyt w postaci listów protestacyjnych do Prymasa Polski przeciwko wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce. W przypadku podjęcia decyzji o udostępnianiu archiwum Misji dla zainteresowanych badaczy należałoby przygotować pomieszczenie do udostępniania akt.
Od września 2009 r. dalsze prace porządkowo-ewidencyjne będzie prowadziła kolejna, delegowana przez NDAP archiwistka.

 

 

Towarzystwo Historyczno-Literackie
Biblioteka Polska w Paryżu
6, Quai d’Orléans
75004 Paris
FRANCJA
Tel. + 33 1 55 42 83 83
Fax: +33 1 46 33 36 31
e-mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.
Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.

Utworzenie i krótka historia:
Towarzystwo Historyczno-Literackie i Biblioteka Polska w Paryżu należą do najstarszych polskich instytucji działających na emigracji. Ich losy od początku były nierozerwalnie związane ze sobą. W roku 1832 r. emigranci polscy w Paryżu na wieść o zlikwidowaniu Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie założyli Towarzystwo Literackie na czele z księciem Adamem Jerzym Czartoryskim. W 1854 r. zmieniło ono swoją nazwę na Towarzystwo Historyczno-Literackie. Zbiory biblioteczne, które zaczęło gromadzić Towarzystwo dały początek Bibliotece Polskiej w Paryżu, powstałej w 1838 r. Obok księgozbioru zaczęto gromadzić w niej medale, stare monety, rysunki, grafiki, nuty i portrety. Zbiory Biblioteki umieszczono początkowo w siedzibie Wydziału Historycznego Towarzystwa Literackiego przy rue Matignon. Przez kilka następnych lat biblioteka zmieniała kilkakrotnie swoją siedzibę. W grudniu 1853 r. zakupiono kamienicę przy Quai d`Orleans nr 6 i w niej zbiory są przechowywane do dnia dzisiejszego.


Pozycja Biblioteki i jej zbiorów została umocniona w II połowie XIX w. Na podstawie dekretu Napoleona III z 10 czerwca 1866 r. Towarzystwo Historyczno-Literackie wraz z Biblioteką zostało uznane za instytucję użyteczności publicznej. Równocześnie dokonano uregulowania stanu prawnego budynku Biblioteki, który został przejęty na własność przez Towarzystwo Historyczno-Literackie od Władysława Zamojskiego.
Początek lat 70-tych XIX w. przyniósł okresowe zawieszenie działalności Biblioteki, związane ze zmianą sytuacji politycznej we Francji. Pomimo tego uporządkowano w tym okresie księgozbiór, który liczył 37 981 tomów oraz 6701 druków ulotnych i broszur. Podejmowane w latach 70-tych projekty przeniesienia zbiorów Biblioteki do kraju spotkały się z oporem większości emigracji polskiej. Ostatecznie w 1891 r. opiekę nad Biblioteką Polską w miejsce Towarzystwa Historyczno-Literackiego przejęła Akademia Umiejętności w Krakowie. Od połowy lat 90-tych do 1926 r. pieczę nad Biblioteką sprawował Władysław Mickiewicz (syn Adama), który w 1903 r. przekazał do niej wszystkie odziedziczone po ojcu zbiory. W oparciu o nie przy Bibliotece utworzono Muzeum Adama Mickiewicza. W 1928 r. kierownictwo Biblioteki objął Franciszek Pułaski, który przeprowadził jej reorganizację, zaś rok później nastąpiło uroczyste otwarcie Biblioteki w nowo odrestaurowanym budynku. W wyniku reorganizacji ponad 60 tys. książek podarowano Bibliotece PAU, Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie oraz Bibliotece Narodowej w Warszawie.  Do Biblioteki PAU i Biblioteki Narodowej trafiło też około 32 tys. grafik, w tym autorstwa Rembrandta i Albrechta Dürera. Działania te stanowiły początek starań o przekształcenie Biblioteki w ośrodek polskiej kultury. Miało temu służyć utworzenie w 1935 r. Centre d`Etudes Polonaises, ożywiona działalność wydawnicza oraz organizowanie  wykładów z udziałem wybitnych literatów, naukowców i historyków polskich.  W początkowym okresie II wojny światowej zbiory Biblioteki służyły Rządowi Polskiemu na Wychodźstwie. W gmachu Biblioteki rozpoczął działalność Polski Uniwersytet na Obczyźnie   z prof. Oskarem Haleckim jako rektorem. W 1940 r. część zbiorów Biblioteki zdołano ewakuować i ukryć w zamku Montresor oraz różnych instytucjach francuskich. Pozostałe materiały zostały wywiezione przez Niemców w październiku 1940 r. po uprzednim zajęciu Biblioteki. Starania o ich rewindykację z Niemiec podjęto w 1945 r. Odnalezione zbiory przewieziono najpierw do Polski, skąd część z nich wróciła do Paryża. Według najnowszych szacunków do Francji powróciło około 40 % zagrabionego księgozbioru, 30%  jest przechowywana jako depozyt w Muzeum Literatury w Warszawie, zaś ok. 30% uważane jest za zaginione.


Po zakończeniu wojny Franciszek Pułaski reaktywował działalność Towarzystwa Historyczno-Literackiego oraz zwrócił się o pomoc materialną do Polonii amerykańskiej. Polska Akademia Umiejętności została w 1951 r. przyłączona do Polskiej Akademii Nauk. Fakt ten oraz zmiana sytuacji politycznej w Polsce spowodowały zerwanie więzi z Biblioteką Polską w Paryżu. W wyniku procesu wytoczonego Akademii Umiejętności przez Towarzystwo Historyczno-Literackie przed sądem francuskim zapadł w 1959 r. werdykt, mówiący o zerwaniu wszelkich więzi między Biblioteką Polską w Paryżu a Polską Akademią Nauk. Zbiory Biblioteki podzielono na dwie części. Zbiory zgromadzone do 1944 r. pozostały własnością Biblioteki, zaś zbiory nabyte po 1944 r. przeszły na własność Towarzystwa Historyczno-Literackiego, z czasem jednak podział ten przestano respektować w rygorystyczny sposób.
Obecnie Biblioteką Polską zarządza Towarzystwo Historyczno-Literackie, które na mocy decyzji Trybunału Paryskiego z 1982 r. otrzymało w dzierżawę gmach i zbiory do 2030 r.

Charakterystyka zbiorów:
Do najstarszych zachowanych w Bibliotece rękopisów należą dokumenty królewskie. Kolekcja ta obejmuje list królowej Bony do kardynała Aleksandra Farnese z 1547 r., listy i dokumenty Anny Jagiellonki, Stefana Batorego, Zygmunta III, Władysława IV, Jana Kazimierza, Michała Korybuta Wiśniowieckiego, Jana III Sobieskiego, Augusta II Mocnego, Augusta III, Stanisława Leszczyńskiego i jego córki Marii, królowej Francji oraz jej męża, króla Francji Ludwika XV.
Pozostałe materiały archiwalne składające się na dział rękopisów można podzielić na trzy grupy tematyczne:

1.Spuścizny osób i archiwa rodzinne

Na dział ten składa się łącznie 148 zespołów archiwalnych. Są to materiały po uczestnikach powstań narodowych, artystach, ludziach kultury i nauki. Na uwagę zasługują archiwa rodzinne Czartoryskich, Gałęzowskich i Gierszyńskich oraz Cypriana Kamila Norwida.
Wśród pozostałych spuścizn po znanych i zasłużonych dla historii Polski osobach zachowały się m. in..: spuścizna po historyku Marcelim Handelsmanie  z lat 1943-1945, spuścizna po generale Karolu Kniaziewiczu, dowódcy Legii Naddunajskiej oraz uczestniku wojen napoleońskich (akta z lat 1794-1842, dokumenty personalne, akta majątkowe, materiały dotyczące działalności, korespondencja, dziennik), spuścizna po Stanisławie Kocie, historyku i działaczu politycznym, materiały dotyczące życia i działalności historyka Władysława Pobóg-Malinowskiego, spuścizna Juliana Ursyna Niemcewicza z lat 1758-1840, spuścizna Karola Sienkiewicza z lat 1820-1893 (akta finansowe i majątkowe, materiały biograficzne, korespondencja, fragmenty prac naukowych, fragmenty spuścizn po innych członkach rodziny).


2. Archiwa instytucji i organizacji polskich i obcych
Dział ten obejmuje akta 58 instytucji i organizacji, zarówno polskich, jak też np. francuskich. Najstarsze w tej części materiały pochodzą z Archiwum Księcia Ksawerego saskiego (akta z lat 1739-1792) oraz Archiwum Ambasady Rosyjskiej w Warszawie, które uległo rozproszeniu w okresie powstania kościuszkowskiego. Znaczna część akt to archiwalia pozostałe po działalności XIX-wiecznych instytucji i organizacji polskich, takich jak np. Biblioteka Polska w Paryżu, Hotel Lambert, Komitet Emigracji Polskiej w Paryżu, Instytut Panien Polskich, Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, Szkoła Polska na Batignolles, Towarzystwo św. Wincentego a Paulo, Zakład Weteranów św. Kazimierza, Zjednoczenie Emigracji Polskiej i inne. Na uwagę w tej grupie zasługuje Archiwum Sejmu polskiego z 1831 r., uratowane przed Rosjanami.
Wśród organizacji emigracyjnych powstałych po upadku powstania listopadowego na uwagę zasługują akta z archiwum Hotelu Lambert z lat 1840-1852, zawierające m. in. spisy Polaków zamieszkujących w Paryżu. Spisy emigrantów oraz materiały dotyczące działalności gen. Józefa Dwernickiego zachowały się w aktach Komitetu Emigracji Polskiej w Paryżu, który powstał w marcu 1848 r. i podejmował m. in. próby utworzenia legionu polskiego. Wiele materiałów dotyczących dziejów polskiej emigracji na terenie Anglii w latach 1831-1887 zawiera zespół akt: Archiwum Ogółu Emigracji Polskiej w Anglii.
Do dziejów powstania styczniowego i emigracji po 1863 r. zachowały się akta Izby Obrachunkowej powstania styczniowego, działającej w latach 1863-1864 oraz akta Zjednoczenia Emigracji Polskiej, organizacji powstałej w 1866 r., skupiającej emigrantów - zwolenników partii „czerwonych” w czasie powstania styczniowego.
Z okresu międzywojennego oraz lat II wojny światowej pochodzą m. in.: akta Ambasady Polskiej w Paryżu (1919-1953), Archiwum Konsulatu Rzeczypospolitej Polskiej w Tuluzie (materiały z lat 1939-1941, w tym: teczki personalne pracowników, raporty konsularne, korespondencja, materiały dotyczące szkolnictwa polskiego oraz innych polskich instytucji i organizacji), Archiwum Biura Przemyślu Wojennego Ministerstwa Skarbu (1939-1940), Archiwum Polskiego Czerwonego Krzyża i Towarzystwa Opieki nad Polakami we Francji (1941-1945), Archiwum Uniwersyteckiego Obozu internowanych Polskich we Fryburgu (akta z lat 1940-1944, w tym: akta studentów, indeksy), Archiwum Zrzeszenia Studentów Polskich Zagranicą (1941-1948).

3. Materiały luźne
Na ten dział składa się ogółem 13 kolekcji utworzonych przez bibliotekarzy Biblioteki Polskiej w trakcie porządkowania zbiorów oraz materiały luźne, które nie zostały jeszcze uporządkowane. Należą do nich: materiały historyczne z okresu od XVI do XVIII w. (m. in.: diariusze Ksawerego Sapiehy, Teofili z Jabłonowskich Sapieżyny, wypisy z archiwów rzymskich i ze źródeł rosyjskich, autografy królów), materiały literackie z XVIII i XIX w., materiały różne (wydzielone przez Czesława Chowańca), materiały historyczne z lat 1796-1832 (dotyczące Księstwa Warszawskiego, Legionów, wojsk napoleońskich, Kongresu Wiedeńskiego, Królestwa Kongresowego, pisma, listy i pamiętniki z okresu powstania 1831 r.), Teki paryskie (odpisy materiałów z lat 1208-1803 sporządzone z archiwów i bibliotek angielskich oraz archiwów i bibliotek włoskich), miscellanea z okresu od XVI do XIX w. (m. in. dokumenty dotyczące królów polskich, cesarza Napoleona I, Fryderyka Chopina), miscellanea z okresu od XVIII do XIX w. (dokumenty dotyczące Stanisława Kostki Potockiego, Antoniego Radziwiłła, Juliana Ursyna Niemcewicza, Jana Karola Chodkiewicza), miscellanea z połowy XIX w. (m. in. opracowania i wypisy z prasy na temat wydarzeń w Galicji w 1848 r., Brukseli i Paryżu w 1848 r.), miscellanea z XIX w. (materiały dotyczące zaboru rosyjskiego – wypisy z prasy, odezwy, ulotki), miscellanea z XIX w. – teksty (opracowania dotyczące polityki Francji, Prus i Rosji wobec państw europejskich), miscellanea z XIX-XX w., papiery emigrantów z okresu od XVIII do XIX w., papiery emigrantów z 1831 r., pamiętniki emigracyjne z lat 1832-1865, fragmenty spuścizn różnych osób, materiały genealogiczno-heraldyczne, fragmenty archiwów instytucji i organizacji, papiery różne, materiały luźne – drobne fragmenty (zawierają fragmenty materiałów stanowiących mniej niż jednostkę).
Uzupełnieniem archiwaliów są zbiory fotografii, kolekcja map, planów i atlasów, zbiory graficzne.
W posiadaniu Biblioteki znajduje się też obecnie jeden z największych księgozbiorów polskich poza granicami kraju. Biblioteka gromadzi przede wszystkim dzieła z zakresu historii, literatury, filozofii oraz sztuki polskiej w XIX i XX w., a także polskie czasopisma, broszury, druki ulotne wydane przez kolejne fale emigrantów. Na uwagę zasługuje dział starodruków, w tym druki krakowskie z oficyn wydawniczych: Hallera, Wietora, Łazarza, druki wileńskie, poznańskie, pińczowskie. Do unikalnych pozycji zaliczyć można Statut Jana Łaskiego z 1506 r., Kronikę Macieja z Miechowa z 1521 r., dzieła Marcina Kromera wydane w Bazylei, Kolonii, Krakowie w XVI w., szesnastowieczne herbarze Bartosza Paprockiego, trzy pierwsze wydania dzieła Mikołaja Kopernika De revolutionibus orbium coelestium (Norymberga 1543, Bazylea 1566, Amsterdam 1617).
Biblioteka przechowuje ponadto wiele cennych muzealiów, w tym zbiory malarstwa, rzeźby, medali, przedmiotów artystycznych, chińskiej porcelany.

Współpraca z NDAP:
Pierwszy wspólnie realizowany projekt rozpoczął się w 2007 r. Był to program wdrażany w oparciu o środki finansowe z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach priorytetu „OCHRONA POLSKIEGO DZIEDZICTWA ARCHIWALNEGO ZA GRANICĄ – Konserwacja i zabezpieczenie zespołu Izby Obrachunkowej Powstania Styczniowego Biblioteki Polskiej w Paryżu”. Z Biblioteki Polskiej w Paryżu przewieziono do kraju dokumenty historyczne, wymagające pilnych zabiegów konserwatorskich. Prace zabezpieczające wykonano w Centralnym Laboratorium Konserwacji Archiwaliów przy Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie, a następnie zdigitalizowano ponad 14 tys. unikalnych dokumentów historycznych. Przygotowano również wystawę rocznicową (w 145 rocznicę wybuchu powstania styczniowego), na której zaprezentowane zostały nieznane w kraju materiały.
W 2008 r. kontynuowano współpracę, ponownie w oparciu o pomoc finansową z funduszy operacyjnych MKiDN. Do Paryża skierowano trzech specjalistów z Polski. Pracownik Centralnego Laboratorium Konserwacji Archiwaliów dokonał na miejscu oceny warunków przechowywania zbiorów archiwalnych Biblioteki oraz sporządził raport, w którym znalazły się informacje dotyczące ratowania najbardziej zagrożonych materiałów. Dwóch doświadczonych archiwistów podjęło równocześnie prace porządkowe w zasobie archiwalnym Biblioteki. Opracowaniu poddano XIX-wieczne materiały archiwalne oraz zbiory kartograficzne. Prace archiwalne rozpoczęto od korekty i uzupełnień wydanego w 1939 r. "Katalogu rękopisów Biblioteki Polskiej w Paryżu", autorstwa Czesława Chowańca i Ireny Gałęzowskiej. W rezultacie dalszych prac w dziale rękopisów opracowano szczegółowo akta ambasady rosyjskiej w Warszawie z lat 1763-1794, akta bezkrólewia pozostałe po prymasie Władysławie Łubieńskim z lat 1763-1764 oraz inne drobne materiały z epoki staropolskiej.
Delegowany specjalista od opracowania kartografii rozpoczął prace od zapoznania się z ta częścią zbiorów Biblioteki, obejmującą łącznie ok. 4 000 map luźnych, planów miast i bitew z okresu od XVI do XX w. oraz ok. 300 atlasów. Po dokonaniu analizy wstępnej przeprowadzono następujące prace:
-  stworzono formularz opisu mapy w programie MS Excell w konsultacji z osobami odpowiedzialnymi za zbiory w Bibliotece,
-  rozpoczęto wprowadzanie do formularza danych dotyczących map powstałych do XVIII w., weryfikując istniejące juz opisy oraz uzupełniając brakujące elementy opisu,
-   opracowanie elektronicznej ewidencji map (503 opisy) powstałych do końca XVIII w.

Plan dalszych prac:
W odniesieniu do zasobu rękopisów:
1. Dokończenie melioracji I tomu inwentarza rękopisów opublikowanego przez Cz. Chowańca, a obejmującego rękopisy XIX-wieczne.
2. Kontynuacja opracowania niezinwentaryzowanej dotychczas części zasobu rękopiśmiennego Biblioteki.
3. Rozpoznanie zawartości przechowywanych mikrofilmów (kilkadziesiąt szpul) i wykonanie ich kopii cyfrowej.
Biblioteka byłaby też zainteresowana pomocą w digitalizacji zasobu archiwalnego oraz pomocą we wprowadzeniu systemu elektronicznego zarządzania, wspomagającego proces udostępniania rękopisów.


W odniesieniu do zbiorów kartograficznych:
1. Zakończenie prac nad zasobem map powstałych do końca XVIII w., tj. dokończenie ewidencji elektronicznej, nadanie mapom nowego układu, ponowne nadanie sygnatur oraz zredagowanie tomu I katalogu map.
2. Opracowanie map z XIX  i XX w. oraz opracowanie atlasów.
Istnieje też potrzeba przeprowadzenia niezbędnych zabiegów konserwatorskich w części map (pleśnie, destrukcja puszysta, uszkodzenia mechaniczne), a także zakupu papieru bezkwasowego w celu sporządzenia obwolut na mapy.
Od września 2009 r. prace porządkowe w najstarszej części zbiorów będzie kontynuował delegowany z kraju archiwista.

 

ul.Rakowiecka 2D, 02-517 Warszawa
tel.(+48 22) 565-46-00, fax (+48 22) 565-46-14
email: ndap@archiwa.gov.pl