Aktualności

– Dzisiejszy dzień jest dla nas szczególny – mówiła dyrektor Krupa. – To symboliczny moment, w którym oddajemy do użytku przebudowaną i rozbudowaną siedzibę Archiwum Państwowego w Katowicach. Skończył się etap planów i ich realizacji, a zaczyna nowy rozdział związany z funkcjonowaniem tych obiektów.

W uroczystości wzięli udział m.in. wiceminister kultury i dziedzictwa narodowego Marek Krawczyk, Naczelny Dyrektor Archiwów Państwowych dr Paweł Pietrzyk, wojewoda Śląski Marek Wójcik oraz liczni reprezentacji władz lokalnych i zaprzyjaźnionych instytucji pamięci i kultury.

– Materiały archiwalne będące świadectwem dorobku kulturowego społeczeństwa, państwowości i jej dziejów stanowią absolutnie bezcenny zasób wiedzy i pamięci o przeszłości. W związku z tym gromadzenie, ochrona i udostępnianie dziedzictwa powinno być i jest jednym z najważniejszych zadań, teraz i w przyszłości. Realizacji tego celu służą takie inwestycje, jak ta w Katowicach. To kolejny etap wspieranej przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego modernizacji infrastruktury Archiwów Państwowych w całym kraju – mówił wiceminister Marek Krawczyk. – W ostatnich 10 latach otworzyliśmy równie nowoczesne Archiwa w Bydgoszczy, Nowym Sączu, w Krakowie, Suwałkach, Białymstoku i Rzeszowie. Trwają też kolejne inwestycje, jak adaptacja budynku pod nową siedzibę Narodowego Archiwum Cyfrowego w Warszawie. W realizacji jest też projekt kompleksowej modernizacji energetycznej. Dzięki inwestycji dofinansowanej ze środków Unii Europejskiej, której Ministerstwo Kultury jest beneficjentem, aż 27 budynków archiwalnych na terenie całego kraju stanie się bardziej przyjazne dla środowiska oraz zapewni warunki do bezpiecznego przechowywania i udostępniania archiwaliów.

Minister podkreślił także, że „na pewno będzie to nowy etap i nowe otwarcie dla Archiwum w Katowicach, którego działalność być może na co dzień w świadomości publicznej nie jest uważana za najważniejszą, ale Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego ma absolutne przekonanie, że bez Archiwum i bez z pamięci państwa, kultura i dziedzictwo narodowe mogłyby nie istnieć”.

W Archiwum Państwowym w Katowicach przechowywane są jedne z najcenniejszych materiałów z historii Górnego Śląska. Nowa siedziba Archiwum zapewni im bezpieczne warunki przechowywania i umożliwi wygodne korzystanie z dokumentów użytkownikom.

– Cieszę się, że dzisiaj zapełniamy kolejny punkt na inwestycyjnej mapie archiwalnej Polski – mówił dyrektor Pietrzyk. – W ostatnich latach w całej Polsce sieć Archiwów Państwowych przechodzi prawdziwą transformację infrastrukturalną. Budujemy nowe i remontujemy kolejne obiekty, po to, by zapewnić bezpieczeństwo zbiorów i wygodę użytkownikom Archiwów. A dzięki projektowi termomodernizacyjnemu, nasze obiekty, przynajmniej częściowo, staną się również tańsze w utrzymaniu i przyjazne środowisku.

Naczelny Dyrektor Archiwów Państwowych podkreślił również, że „inwestycja w Archiwa Państwowe to nie tylko kolejny krok do zapewnienia najważniejszym dokumentom w historii państwa Polskiego odpowiednich warunków przechowywania, ale i bezpośredni zysk. Przejmując i zabezpieczając zasób archiwalny, zarówno ze sfery administracji rządowej, jak i administracji samorządowej, fizycznie odciążamy setki urzędów i innych instytucji z całego kraju”.

– Aby przybliżyć Państwu skalę tego wyzwania, wyobraźmy sobie, że układamy wszystkie akta zgromadzone w Archiwach Państwowych jedno obok drugiego. Ta niezwykła wstęga zajęłyby nie tylko całą trasę samochodem z Warszawy do Katowic, ale moglibyśmy jeszcze zawrócić do Częstochowy, lub pojechać dalej, przekroczyć granicę i dojechać aż do czeskiej Ostrawy. Ta trasa to niemal 400 km naszej wspólnej historii – wskazał dyrektor Pietrzyk. – Co więcej, na tzw. przedpolu archiwalnym, czyli w instytucjach tworzących narodowy zasób archiwalny, czeka już na nas kolejne ponad 850 km akt. Aby to bezcenne dziedzictwo przetrwało, i mogły się nim cieszyć kolejne pokolenia, potrzebujemy przestrzeni, bezpieczeństwa i nowoczesnych rozwiązań. Z satysfakcją mogę powiedzieć, że potrzeby Archiwów są coraz lepiej rozumiane. Widzimy też, że zrozumieniu tych potrzeb towarzyszą realne działania. Dzięki temu dzisiaj z ogromną dumą otwieramy ten imponujący, ultranowoczesny i funkcjonalny budynek Archiwum Państwowego w Katowicach.

Film

Podczas uroczystości premierę miał film przestawiający historię przebudowy Archiwum i plany na przyszłość.

Następnie oficjalnie odsłonięto archiwalnego Beboka Hirka, który dumnie dołączył do grona innych przedstawień tej tajemniczej postaci z ludowych wierzeń w przestrzeni miejskiej Katowic. Hirek został wyposażony w atrybuty rasowego archiwisty, który pełni straż nad narodowym zasobem archiwalnym.

Po oficjalnej uroczystości otwarcia uczestnicy zwiedzili nowoczesny budynek Archiwum.

Nowoczesny kompleks archiwalny

Przebudowa i rozbudowa siedziby Archiwum Państwowego w Katowicach trwała 2 lata. Proces inwestycyjny, realizowany przez generalnego wykonawcę – Grupę NDI z Sopotu, przebiegał w wymagających realiach czynnie funkcjonującego archiwum. Prace postępowały sprawnie. Wyburzono ponad 1200 metrów kwadratowych powierzchni istniejących budynków, a wybudowano i przebudowano ponad 10 tysięcy metrów kwadratowych.

Wybudowano trzy nowe budynki – w tym dwa zaawansowane technologicznie magazyny o łącznej powierzchni użytkowej 3253 metrów kwadratowych oraz nowoczesny budynek konferencyjno-wystawienniczy o powierzchni 1490 metrów kwadratowych – a kolejne trzy zostały przebudowane. W efekcie powstał kompleks archiwalny liczący 11 budynków, o powierzchni całkowitej prawie 20,5 tysiąca metrów kwadratowych.

W skład kompleksu wchodzą:

• nowoczesne magazyny z klimatyzacją precyzyjną, zapewniającą optymalne warunki dla dokumentów liczących nawet kilkaset lat (w magazynach miejsce na 20 km bieżących akt)
• sale konferencyjne i dydaktyczne, w których odbywać się będą szkolenia, warsztaty i lekcje pokazowe,
• pomieszczenia biurowe dla pracowników archiwum.

Wszystkie obiekty połączono systemem łączników, które zapewniają bezpieczny i wygodny transport archiwaliów pomiędzy magazynami, pracowniami i pomieszczeniami użytkowymi.

W budynku nr 1 powstał hall wejściowy o wysokości dwóch kondygnacji. Dzięki przebudowie elewacji budynek stał się zauważalny, otwarty i bardziej przyjazny.

Kompleks to nowoczesne, funkcjonalne i bezpieczne centrum wiedzy. To przestrzeń, w której archiwiści mogą wykonywać swoją pracę w warunkach odpowiadających standardom XXI wieku, a użytkownicy — korzystać z zasobu w miejscu zaprojektowanym z myślą o ich potrzebach.

Wystawy

Otwarciu siedziby Archiwum towarzyszyły cztery wystawy archiwalne:

• „Archiwum w regionie. Region w Archiwum. Archiwum Państwowe w Katowicach w latach 1932–2026” – Wystawa przybliża ponad 90-letnią działalność Archiwum od powstania aż do rozbudowy i przebudowy siedziby w latach 2024–2026. Prezentuje również materiały archiwalne, które stanowią najważniejsze źródło dotyczące życia gospodarczego oraz kulturalnego regionu.
• Wystawa „Życie w cieniu huty. Dzieci, ołów i przemysłowe Szopienice w latach 70. XX wieku” – Wystawa oryginalnych dokumentów archiwalnych poświęconych historii huty Szopienice nawiązuje do głośnego serialu Netfliksa „Ołowiane dzieci”. Zadaniem ekspozycji jest zderzenie fikcji literackiej i filmowej z prawdą źródłową. Analiza materiałów z czasów gierkowskiej industrializacji odsłania porażające fakty dotyczące wpływu zanieczyszczeń Huty Metali Nieżelaznych „Szopienice” na zdrowie mieszkańców okolicznych osiedli robotniczych, ze szczególnym uwzględnieniem dramatu dzieci chorych na ołowicę. Odwiedzający mogą zapoznać się z utajnianymi w PRL statystykami medycznymi, raportami o drastycznym przekroczeniu norm emisji ołowiu, kadmu i cynku, a także z unikalną dokumentacją kartograficzną przedstawiającą przestrzenny układ skażenia powietrza w Katowicach.
• Wystawa „Dzieje i konserwacja rękopiśmiennej mapy wolnego stanowego państwa pszczyńskiego IXNOOPΘOΓPAΦIA PLESNIACA Andreasa Hindenberga z 1636 roku” – Ekspozycja prezentuje najcenniejszy zabytek kartograficzny z katowickiego zasobu. Ta wielkoformatowa mapa przedstawia dawne tereny pszczyńskie, stanowiące dziś niemal jedną piątą województwa śląskiego. To obiekt unikalny w skali europejskiej pod względem swojej matematycznej precyzji, perfekcji geometrycznej oraz zastosowanej techniki malarskiej w pierwszej połowie siedemnastego wieku. Mapa została wpisana na Polską Listę Krajową Programu UNESCO Pamięć Świata w 2021 roku.
• Wystawa „Skarby z byfyja – od Gieschego do Porcelany Bogucice” – Prezentacja ukazuje historię oraz unikalne wyroby słynnej katowickiej fabryki porcelany. Oparto ją na bogatych materiałach archiwalnych, w tym planach budowlanych zakładu z lat 20. XX wieku oraz unikalnych fotografiach pracowniczych. Oficjalne dokumenty fabryczne zostały tu splecione z autentycznymi wyrobami porcelanowymi pochodzącymi z prywatnych kolekcji i domowych zasobów samych pracowników katowickiego Archiwum. Tradycyjny śląski kredens, czyli byfyj, staje się tu symbolem rodzinnej codzienności, a niedroga, szeroko dostępna porcelana bogucicka jawi się jako niemy, wyjątkowy świadek wielkich przemian historycznych i społecznych zachodzących w śląskich domach.

Wszystkie ekspozycje będą bezpłatnie dostępne dla zwiedzających podczas czerwcowego weekendu otwarcia 12-13 czerwca 2026 (szczegóły poniżej) oraz dla odwiedzających Archiwum przez całe wakacje.

Publikacje

Podczas uroczystości zaprezentowano również dwie publikacje:

• „Cymelia i curiosa Archiwum Państwowego w Katowicach” – zbiór najcenniejszych i najciekawszych archiwaliów z zasobu Archiwum. Każdy historyk i archiwista, który prowadził kwerendę lub porządkował materiały archiwalne, wie – parafrazując słowa pewnej postaci z filmu – że „archiwum jest jak pudełko czekoladek, nigdy nie wiesz, co Ci się trafi”. Oprócz oczywistych, bądź wręcz oczekiwanych archiwaliów, Czytelnicy odkryją tu również pozycje zaskakujące. Zarówno jedne, jak i drugie zostały wybrane po to, aby zainteresować i zachwycić oraz zachęcić do odwiedzenia Archiwum i odkrycia tego, czym od stuleci opiekują się archiwiści.
• „Rozbudowa i przebudowa siedziby Archiwum Państwowego w Katowicach w latach 2024–2026. Historia budowy” – publikacja  opowiada historię inwestycji, jej wzloty i wyzwania, którym należało sprostać.

Dni Otwarte

Już 12 i 13 czerwca br. obiekt zostanie udostępniony szerokiej publiczności podczas Dni Otwartych.

W programie:

12 czerwca 2026 r., godz. 12.00-16.00, Aula, budynek nr 2

• godz. 12.00, 13.00, 14.00 – pokaz  filmu „Czas na nowe… Archiwum Państwowe w Katowicach”
• 12.15 – Archiwa pod specjalnym nadzorem, czyli o pracy oddziału kształtowania narodowego zasobu archiwalnego (M. Radomski)
• 13.15 – Z genealogią za pan brat. Źródła metrykalne w AP w Katowicach (P. Matuszek)
• 14.15 – Zbiory pod ochroną – od czego zacząć i jak robić to dobrze (dr K. Kwaśniewicz)
• godz. 12.45, 13.45, 14.45 – Zwiedzanie  rozbudowanej i przebudowanej siedziby Archiwum Państwowego w Katowicach

13 czerwca 2026 r., godz. 12.00-17.00, Aula, budynek nr 2

• godz. 12.00, 13.00, 14.00, 15.00, 16.00 – pokaz  filmu „Czas na nowe… Archiwum Państwowe w Katowicach”
• 12.15 – Kryminalne zagadki międzywojennego Zagłębia Dąbrowskiego (M. Radomski)
• 13.15 – Skarby z byfyja – materiały archiwalne do dziejów Fabryki Porcelany w Bogucicach (J. Snoch)
• 14.15 – Zbiory pod ochroną – od czego zacząć i jak robić to dobrze (dr K. Kwaśniewicz)
• godz. 12.45, 13.45, 14.45, 15.45 – Zwiedzanie rozbudowanej i przebudowanej siedziby Archiwum Państwowego w Katowicach

Atrakcje towarzyszące (12–13 czerwca)

• Zwiedzanie wystaw – budynek nr 2:
  • „Archiwum w regionie, region w Archiwum”
  • „Życie obok huty. Dzieci, ołów i przemysłowe Szopienice”
• Prezentacja gry James Archiwista z licencją na brakowanie (budynek nr 2, sale warsztatowe)
• Warsztaty „Zbiory pod ochroną – od czego zacząć i jak robić to dobrze” (budynek nr 2, sale warsztatowe)
• Warsztaty genealogiczne – „Jak odnaleźć przodka?”
• Przygoda w Archiwum – „Wspólnie tworzymy historię” – zajęcia edukacyjne z Archiwkiem dla najmłodszych
• Warsztaty z kaligrafii
• Konkurs z nagrodami „Co wiesz o Archiwum Państwowym w Katowicach?”
• Zdjęcia z bebokiem Hirkiem i okazja do przybicia pieczątki

Zapraszamy! Wstęp wolny!