Kolej to pamięć. Kolejarze to pokolenia. Archiwa to przyszłość.
Historia kolei w Polsce nie jest wyłącznie dziejami linii kolejowych, taboru, rozkładów jazdy czy decyzji administracyjnych. Jest przede wszystkim historią ludzi – ich pracy, obowiązków, pasji, dumy zawodowej i codziennego życia. To historia rodzin, w których kolej była zawodem przekazywanym z ojca na syna, z matki na córkę; historia osiedli kolejowych, warsztatów, dworców, posterunków i stacji, które przez dekady stanowiły serce lokalnych społeczności i… samych podróżnych.
Z okazji 100‑lecia Polskich Kolei Państwowych, w Roku Polskiej Kolei, Archiwa Państwowe wraz z PKP S.A. zapraszają do wyjątkowej ogólnopolskiej inicjatywy społecznej:
„Pamięć Kolejowych Pokoleń w Archiwach Państwowych”
To wspólne działanie na rzecz ocalenia od zapomnienia materialnych i niematerialnych śladów kolejowych biografii, zanim bezpowrotnie znikną wraz z odejściem świadków przeszłości i rozpadem domowych archiwów.
Akcja startuje 9 czerwca i potrwa do 2 października 2026 r.
Idea akcji
Akcja „Pamięć Kolejowych Pokoleń w Archiwach Państwowych” wyrasta z przekonania, że:
- wielka historia składa się z tysięcy małych historii,
- prywatne dokumenty i pamiątki są równie ważnym świadectwem dziejów jak archiwa urzędowe,
- pamięć o kolei w Polsce powinna zostać zachowana nie tylko jako historia instytucji, lecz jako opowieść o ludziach i ich codziennym doświadczeniu.
Archiwa Państwowe ponownie otwierają się na społeczeństwo, zapraszając wszystkich do współtworzenia narodowej kolekcji źródeł historycznych.
Cele akcji
1. Zachowanie i ochrona pamięci o kolejarzach
Zgromadzenie możliwie największego zbioru dokumentów, pamiątek i relacji dotyczących kolei na ziemiach polskich – od XIX wieku po współczesność – pochodzących z zasobów prywatnych.
2. Zabezpieczenie spuścizny kolejowej
Przekazanie kolejowych pamiątek do Archiwów Państwowych jako instytucji wieczystej pamięci, która:
- zabezpiecza materiały zgodnie z najwyższymi standardami archiwalnymi,
- opracowuje je naukowo,
- udostępnia obecnym i przyszłym pokoleniom.
3. Uczczenie jubileuszu 100‑lecia PKP
Stworzenie wspólnej, społecznej opowieści o pierwszych stu latach PKP – nie tylko poprzez daty i reformy, lecz poprzez losy pracowników i ich rodzin.
4. Budowanie dialogu międzypokoleniowego
Zachęcenie do rozmów rodzinnych, wspomnień, poszukiwania „kolejowych korzeni” i wspólnego odkrywania przeszłości.
Co zbieramy? Zakres tematyczny i rodzaj materiałów
Akcja obejmuje wszystkie materiały związane z koleją na ziemiach polskich, niezależnie od epoki, formy czy stanu zachowania, bez względu czy to pamiątka po pracowniku kolei, czy po podróżnym.
Materiały pisane i drukowane
- dokumenty osobiste i służbowe kolejarzy,
- legitymacje, przepustki, zaświadczenia, świadectwa pracy,
- dyplomy, nominacje, odznaczenia,
- instrukcje, regulaminy, rozkłady jazdy,
- mapy, plany techniczne, schematy,
- książki, broszury, czasopisma i wydawnictwa rocznicowe.
Materiały ikonograficzne
- fotografie prywatne i służbowe,
- zdjęcia zakładów pracy, wagonów, lokomotyw, dworców,
- albumy rodzinne i pamiątkowe.
Druki ulotne i pamiątki
- bilety, kartki pocztowe, plakaty,
- zaproszenia, afisze, znaczki, identyfikatory.
Relacje i wspomnienia
- pamiętniki, dzienniki,
- spisane wspomnienia i relacje,
- nagrania audio i wideo,
- rodzinne opowieści zapisane współcześnie.
Każdy nośnik historii – niezależnie od formy – może stać się cennym źródłem dla przyszłych badaczy.
Kto może wziąć udział?
Każdy, np.:
- osoby fizyczne,
- rodziny i potomkowie kolejarzy,
- stowarzyszenia i fundacje,
- instytucje, szkoły, biblioteki,
- miłośnicy kolei i regionaliści.
Co dzieje się z przekazanymi materiałami?
Materiały:
- są ewidencjonowane i opracowywane przez archiwistów,
- przechowywane w warunkach zapewniających ich trwałość,
- mogą zostać zdigitalizowane,
- są udostępniane publicznie – m.in. w serwisie Szukaj w Archiwach.
Dzięki temu pamięć prywatna staje się częścią wspólnego dziedzictwa narodowego.
Efekt akcji – wspólna kolekcja pamięci kolejowej
Efektem akcji „Pamięć Kolejowych Pokoleń w Archiwach Państwowych” będzie wyjątkowa, ogólnopolska kolekcja dokumentacji kolejowej, stworzona przy współudziale całego społeczeństwa. Zgromadzone materiały ułożą się w wielowątkową opowieść o kolei w Polsce – widzianą zarówno z perspektywy prywatnej, rodzinnej i osobistej, jak i instytucjonalnej, zawodowej oraz społecznej.
Powstały w ten sposób zbiór źródeł ukaże:
- codzienną pracę kolejarzy na przestrzeni pokoleń,
- przemiany zawodu i organizacji kolei,
- rolę kolei w życiu lokalnych społeczności,
- wspomnienia podróżnych,
- znaczenie PKP jako jednej z najważniejszych instytucji nowoczesnego państwa.
Kolekcja stanie się jednym z najpełniejszych społecznych świadectw kolei na ziemiach polskich, tworzonym nie odgórnie, lecz oddolnie – z rodzinnych archiwów, wspomnień i pamiątek.
W akcji biorą udział wszystkie Archiwa Państwowe oraz ich oddziały na terenie całego kraju, dzięki czemu przekazanie materiałów jest możliwe lokalnie – w archiwum najbliższym miejscu zamieszkania darczyńcy.
Materiały można przekazywać osobiście – w formie tradycyjnej (oryginały).
Szczegółowe ustalenia dotyczące sposobu przekazania każdorazowo prowadzone są z pracownikami właściwego Archiwum Państwowego.
Aby przekazane materiały mogły jak najlepiej posłużyć przyszłym użytkownikom, każdy obiekt powinien być możliwie dokładnie opisany.
W opisie należy uwzględnić:
- imię i nazwisko właściciela / darczyńcy,
- tytuł lub nazwę dokumentu,
- temat fotografii lub nagrania,
- miejsce i czas powstania,
- krótki kontekst (np. imię kolejarza, stanowisko, linia, zakład pracy),
- adres lub dane kontaktowe przekazującego (do dalszej korespondencji).
Opis nie musi mieć formy naukowej – najważniejsza jest rzetelna informacja i pamięć świadka.
Przekazując materiały do Archiwów Państwowych:
- musisz być ich właścicielem,
lub - posiadać zgodę prawnego właściciela na dysponowanie i przekazanie materiałów.
Jest to warunek niezbędny do ich trwałego zabezpieczenia oraz publicznego udostępnienia w przyszłości.
W okresie trwania akcji w Archiwach Państwowych:
- przygotowane zostaną specjalne miejsca lub procedury przyjmowania darów,
- darczyńca podczas wizyty zostanie poproszony o podpisanie umowy darowizny,
potwierdzającej:- przekazanie materiałów do zasobu archiwalnego,
- prawo do dysponowania nimi.
Jeżeli darczyńca chce zachować kopie przekazanych materiałów:
- Archiwum Państwowe może przygotować kopie cyfrowe,
- w wyjątkowych przypadkach możliwe jest wykonanie kopii tradycyjnej w późniejszym, uzgodnionym terminie.
Twoja pamiątka – wspólne dziedzictwo
Każdy przekazany dokument to nie tylko świadectwo jednej biografii, ale fragment większej historii. Dzięki Twojemu udziałowi pamięć o kolejowych pokoleniach zostanie zabezpieczona na przyszłość i stanie się częścią narodowego zasobu archiwalnego.
Razem – dokument po dokumencie, historia po historii – tworzymy opowieść o kolei w Polsce.
Masz pytania? Skontaktuj się na nami pod adresem email: kolej@archiwa.gov.pl
Akcję objęli patronatem honorowym: Minister Infrastruktury oraz Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Partnerami inicjatywy są: spółki Grupy PKP, Instytut Kolejnictwa, Urząd Transportu Kolejowego, Fundacja Grupy PKP oraz Stacja Muzeum.
